İKLİM POZİTİF LÜKS

Artık lüks, yalnızca ulaşılamaz olana sahip olmanın, revaçta olan bir markayı üzerinde taşıyabilmenin ötesinde. Yeni lükste tüketici, eserin gerisindeki öyküyü, üretim sürecini bilmeyi ve bir kültürün kesimi olmayı tercih ediyor. İşaretlenmesi gereken kutular arasında ilk sırada sürdürülebilir olmak yatıyor. Pekala lüks ve sürdürülebilirlik birlikte var olabilir mi?

Üstteki sorunun karşılığı hem evet, hem hayır. Pekala, neden hayır? Çünkü markalar henüz yolun Çok başında ve kat edilmesi gereken çok uzun yollar var. Evet, kısmı ise biraz çetrefilli. Sürdürülebilir olmayı tamamen nasıl ele aldığınızla, tüketici olarak nerede durduğunuzla alakalı aslında. Doğal gereçleri kullanmayı tercih eden dizayncı ya da markaları seçmek, kaynak kullanımı için hala hayvanları kullananları alışveriş sepetinize eklememek ve o markalar üzerinde baskı yapmak, Çin yahut diğer Uzakdoğu ülkelerinde iş istismarı yapmayan markaları ve aldığı kadarını geri vermek için de çabalayanları desteklemek (Mesela Türkiye’den Restore çıkarının yüzde 10’luk kısmını kadın, LGBTİ ve  ocuk hakları konusunda  alışan STK’lara bağışlıyor yahut Prada ve Gucci, öğrencilere akademide yer açmak için burs sağlıyor)… Bir manada tüketirken ne kadar etik olabileceğinizi kendi kendinize test etmek.

ŞUURLU MODA

Fashion Revolution tarafından şuurlu moda, geri dönüştürülmüş malzemeler, organik koton benzeri sertifikaya sahip materyaller, ileri dönüştürülmüş kumaşlar kullananları tercih etmekle başlıyor. (Levi’s, Prada, Miu Miu son vakitlerde en çok dikkatimizi  çeken markalardan). Fakat bununla sınırlı değil, tedarik zincirinde de her şeyin sertifikalı olması gerekiyor. İkinci el yahut vintage tercih etmek, sürdürülebilir ve etik moda kavramları üzerinde markalara puan veren Good on You’dan ürünlerin hangi puanları aldığını görmek en süratli usuller. Mesela Good on You’da dünyanın en süratli moda markalarının ilk ikisi olan H&M ve Zara koleksiyonlarının kaç puan aldıklarını görebiliyorsunuz. İstediğiniz ürünlerin etik alternatiflerini de listeliyor bu web sitesi.

Bugün bir yıl içinde üretilen kıyafet miktarı 2000 yılının iki katına çıkmış durumda ve yılda 92 milyon ton dokumacılık atığı açığa  çıkıyor. McKinsey & Company’e göre bir ürün dolabımızda en fazla sekiz yıl yer kaplıyor. On beş yıl geriye gittiğimizde bu iki katı bir süredeydi. Dolabınızdaki giysileri şu ankinden yüzde 10 daha fazla kullandığınız zaman, 150 milyon litre suyu kurtarmış (kimyasal i ermeyen deterjan kullanmamak da bir önlem) ve dünyaya gereksiz 3 milyon karbondioksit sunmamış oluyorsunuz. Var olan giysilerin kullanımını uzatmaya  çalışırken yeni ürünlerin dolabınıza girmemesi gerekiyor. İhtiyaç dışı alışverişe son vermek de aslında sürdürülebilirliğe, şuurlu tüketime bir örnek.

YENİ LÜKSÜN IŞIĞINDA SÜRDÜRÜLEBİLİR TARZ

Çok eskilere gidelim. 1899’da ekonomist Thorstein Veblen, (ki bu tarihte, Herm s, Cartier, Louis Vuitton, Lanvin ve Bvlgari çoktan yahut bu tarihe yakın vakitlerde kurulmuştu) lüksü, göze sokarak ve abartılı  ölçülerde harcamak şeklinde tanımlamıştı. Markalar tüketicilerin özel hissetmeleri için üretim yapıyor, tüketiciler de bir şekilde benliklerini yahut harcama kapasitelerini göze sokmak için uğraşıyorlardı. Veblen’in bu tezi, neredeyse bir çağ daha devam etti, milenyaller kontrolü ellerine alana kadar. Markalar kişisellikten kapsayıcılığa doğru genişlerken lüksün demokratikleşmesi i in bir adım atmış oldular. 2020’den bu yana lüks sektörünün tüketicilerinin yüzde 50’si 30 yaşın altındaki grup. Bu bilgiden yola çıkarak High Snobiety 30 yaş altı ile bir anket hazırlamış. Buna g re yeni ve de geleceğin tüketicilerinin yalnızca yüzde 6’sı tercih ettikleri markalarla servetlerini a ıklamanın peşinde. Tüketicilerin yüzde 85’i satın aldıkları ürünlerin neyi temsil ettiğiyle ilgileniyor. Ve en başta da etik sorunu geliyor.

WGSN’e göre de yeni lüksü tanımlayan kavramların arasında, ürünlerin bilgisi geliyor. Nasıl yapıldığı, nerede yapıldığı yahut tedarik zinciri, kendine has bir yanının olması (Bode, Christopher Reaburn yahut Tigra Tigra gibi). Mesela Tigra’da her ürünün fiyatı, tasarımcının o ürünü hazırlarken kullandığı  çabaya göre  ölçülüyor.  Üretim sırasında elektrik kullanmıyorlar, el gücü  ön planda.  Üretim de kumaşların tedarik edildiği yerde yaptırılıyor, hem lokal üretime destek hem de tedarik zincirinde daha az karbon ayak izi. Tasarım grubundan Bailey Hunter “Tasarımın sosyo-ekonomik açıdan dünyaya bir yararı olması gerekiyor” diyor. (Tam manasıyla, tekrar bu sayıda röportajını okuyabileceğiniz Hatice Gökçe de aynı şeyi dile getirmişti.) “500 yıllık kumaşların işlenme biçimi bize ilham verdiği için başlamıştık. Modayla ve trendlerle ilgilenmiyoruz, yalnızca arka planında bir kıssa olmasına  önem veriyoruz.”

Mullberry

Şuurlu bir tarz oluşturmanın yollarından biri de yavaş modayı desteklemek. Türkiyeli markalardan Epidote yüzde 100 yıkanabilir kağıtlardan ve kenevirlerden üretiyor. Yeniden ülkemizden  çıkan bir diğer marka Sat-su-ma tüketimi azaltmak için  çabalıyor. Doğal elyaf ve boyalar kullanarak su tasarrufunda da bulunuyor. Ülkemizden Reflect Studio, doğal hayatı korumak için WWF ile çalışıyor ve organik pamuk kullanıyor.

Bode; birkaç dönemdir çok popüler. Markanın şortları Harry Styles’ın görüntüsünde karşımıza  çıktığında bir anda herkes ondan bahseder oldu. Eylül ayında düzenlenen Met Gala’nın da kazananları ortasındaydı. Bode’yi tercih eden herkes şunu diyordu: “Tasarımcısı Emily Adams Bode yaratım sürecine geçmeden  önce kim olduğumuzu, nereden geldiğimizi, ne yaptığımızı, nasıl bir ailede büyüdüğümüzü, nelerden hoşlandığımızı sordu.” Emily Bode, elbette Lorde ve Tyler Mitchell’in kim olduğunu çok iyi biliyor. Lakin onun istediği, kıyafetlerini giyecek bireylerle yakın temas kurmak, samimi bir lisan oluşturmak. Markanın alametifarikası şu: Emily Bode, eski kumaşları topluyor, bunlar bazen 200 yıllık bile olabiliyor. Sonra bir terzi inceliğinde modülleri birleştirmekle ilgileniyor. Yerel dokuma kumaşlarını kullanıyor, bir nevi moda sektöründeki coğrafik işaretlemeyi tanımlıyor. Bode markasının sahip olduğu kıymetler onu yavaş modanın bir modülü yapıyor. Ve yavaş modayı desteklemek sürdürülebilirlik ve lüks kavramlarının el ele yaşayabileceği manasına geliyor.

Üstteki tanımlar High Snobiety’nin araştırma yaptığı kümeyle da baş başa örtüşüyor. Bu yeni tüketici grubuna göre şahısların tercih ettiği markalar onların kültürel manada ne kadar donanımlı olduklarının da bir göstergesi. Pahalı yahut exclusive bir ürüne sahip olmak “out”, kaliteli kumaştan üretilip uzun yıllar boyunca giyilebilecek bir kesime sahip olmak “in”. Buna göre genel tüketici kümelerinin yalnızca yüzde 10’u artık limited edition bir modüle sahip olmak istiyor. Yani bir markanın temsil ettiği bir komünitenin kesimi olmak artık daha önemli.

Tüketicilerin yüzde 53’ü bir markanın dünya görüşlerini yansıtmadığı takdirde artık onların ürünlerini almayacaklarını söylerken yüzde 87’si de daha fazla harcamak zorunda kalsalar da aynı görüşü savunuyorlarsa o markaları alacaklarını dile getiriyor.

Fashion Revolution tarafından şuurlu moda, geri dönüştürülmüş malzemeler, organik koton benzeri sertifikaya sahip materyaller, ileri dönüştürülmüş kumaşlar kullananları tercih etmekle başlıyor.

ŞUURLU BİR TARZ İNŞA ETMEK

Bunun içinde yavaş modayı desteklemek, ikinci el ve vintage’a yatırım yapmak ve doğal kaynakları kullanan markaları tercih etmek bulunuyor ama bunu biraz daha ayrıntılandıralım: Net-a-Porter gibi, lüks kümesindeki markaları dijitalde bir  atı altında toplayan Farfetch geçtiğimiz yıl sürdürülebilirlik ve şuurlu tüketim konusunda kimi adımlar attı. Bunlardan iki tanesi direkt olarak alışverişle alakalı. Farfetch Second Life, yükselmekte olan ‘resale- yeniden satmak’ ve vintage trendlerinin bir uzantısı ve ikinci el ürünlerin satışına fırsat sağlıyor. Bir oburu ise Farfetch Donate, bu da bir kıyafet bağış servisi. Bu iki platformda da şuurlu moda destekleniyor.

Farfetch’e göre lüks tüketimde, şuurlu ürünler kümesinde geçtiğimiz yıl 3,4 oranında bir büyüme tespit edilmiş. Farfetch Second Life’ta yüzde 527, Farfetch Donate’te ise yüzde 662 oranında büyüme oluşmuş. Ve Farfetch’in bir diğer yeniliği; Fashion Footprint Tool. Alışveriş sırasında aldığınız tüm kararların dünyaya tesirini gözlemleyebilmek için size yol gösteriyor. Ne kadar karbon emiliminde bulunduğunuzu, suları ne kadar kirlettiğinizi yahut ormanları nasıl kurtardığınızı görebiliyorsunuz. Üst kaydırılan linklerle her şeyi satın almamak sezonsuz modüllerle akıllı yatırımlar bir diğer  çözüm.

YüKSEK REYTİNGLİ SÜRDÜRÜLEBİLİR MARKALAR

Lüks sektöründeki görece küçük ve yeni markalar, manifestolarını etik ve sürdürülebilir moda üzerine kurmuş durumda. (Çünkü neredeyse çabucak hepsi milenyaller tarafından kurulmuş durumda). Büyük ve köklü markalar ise artık adımlarını bu doğrultuda atıyorlar. Gross Merchandise Volume (GMV) markaların pahalarını  ölçüyor. Buna göre son vakitlerde pahası roket benzeri yükselenler arasında Veja, Bode, Alighieri (Emmy’lerde Michaela Coel’in mücevherlerine dikkat) bulunuyor. Bu üç  markanın tüm koleksiyonları külliyen sürdürülebilir.

Ana koleksiyonlarına doğalı dahil edenler, doğal olmak için farklı bir grup kuranlar da mevcut. En son CalFashion vin Klein’le işbirliği yapan Heron Preston organik koton kullanıyor. Marine Serre koleksiyonlarında ise büyük  ölçüde ileri dönüşümlü ürünler karşımıza  çıkıyor. Nanushka ise her koleksiyonunda kullandığı sürdürülebilir kumaşların oranını gitgide artırıyor. Geçtiğimiz sene kendisiyle yaptığım röportajda, “Kumaşlarım tamamen vegan değil, ama her sene biraz da genişletiyorum kullanım alanımı, uzun yıllar dayanabilecek bedelde kıyafetler üretmeye çalışıyorum” demişti. Husus atölyesinde birlikte çalıştığı üretici ve tasarımcılara geldiğinde ise “eşitliğe ve adil olmaya inanıyorum” diye vurgulamıştı. Dizayncısı Sandra Sandor hep doğayı yüceltmenin tarafında. Prada’nın Re-Nylon koleksiyonu, Anne Studios’un organik koton kullanımı, Mulberry’nin yalnızca sertifikalı deriler kullanması, Burberry’nin Re-Burberry koleksiyonu, Gucci’nin kullandığı bio maddeler ve yenilenebilir enerji kullanımına olan bağlılığı… Hepsi de dönüşümün başladığının somut delili. (Bu noktada artık Stella McCartney’den bahsetmiyorum bile). Köklü moda markalarının attıkları bu adımlar moda endüstrisinin lüks segmentinde de sürdürülebilirliğin olabileceğini kanıtlıyor.

Nanushka

Bu bağlamda iklim pozitif defileleri de unutmamak gerekiyor. Gabriela Hearst, Gucci ve Dior, gösterilerinde kullandıkları materyalleri daha sonra geri ve ileri dönüşüm metotlarıyla yeniden değerlendiriyor.

LAKİN; ASIL SORUN DİĞER

Tüm bunları konuşurken, masaya yatırmamız gereken bir çok önemli başlık daha var. Yalnızca gün uzunluğu Instagram’da karşılaştığınız “paket açma videoları”nı düşünün; bir çoğu geri dönüştürme tekniği kullanılmayan plastiklere sarılmış bir şekilde kargolanıyor. Gün uzunluğu tükettiğimiz su benzeri içecekler de daha süratli ve yaygın bir şekilde plastik şişeler içinde bize servis ediliyor. New York Times hepimizi derinden sarsan bir yazı yayınladı Ağustos ayında; o pek istek gösterdiğimiz bez çantalar da sandığımız kadar tabiat dostu değiller.

Bir çok moda markası geri dönüştürülmüş gereçlerle paketler tasarlasa da sahip oldukları manyetik eklentiler nedeniyle yeniden geri dönüştürülmeye gidemiyor. Ama ASOS ve Calvin Klein sürdürülebilir yçntemler bulmuşlar. ASOS yüzde 25’i geri dönüştürülmüş plastik ve yüzde 65’i daha az karbon gazı salan gereçler kullanıyor. Calvin Klein’in de sahibi olan PVH kümesinde ürünlerin yüzde 74’ü sonradan geri dönüştürülebilir. Şirket kısa süre içinde bunu yüzde 100’e getirmeyi hedefliyor.

MARKALARIN SÜRDÜRÜLEBİLİR VE ETİK OLUP OLMADIKLARINI DENETLEYEN BİRKAÇ KURUM

Good on You: Markalara Mükemmel’den, Sakınmanız Gerekir’e kadar farklı ölçeklerde oy veriyorlar. Denetledikleri alanlar, fabrika ve atölyedeki üretim düzenekleri, hayvansal ürün kullanımı yahut hayvanlar üzerinde deney yapıp yapmadıkları, etrafa ne ölçüde zarar verdikleri.

Fairwear Foundation: İşçi odaklı bir organizasyon. Fabrikalarda insan haklarının olup olmadığını gözlemliyor. Buna göre 15 yaşın altındakilerin çalışması yasak. Sendikaların kurulup kurulmadığını, iş ve maaşdengesinin doğru yapılıp yapılmadığını denetim ediyorlar.

Responsible Jewellery Council: Kâr amaçladığı gütmeyen bir organizasyon ve mücevher markalarının üretim, ticaret, nakliyat benzeri kademelerde etik hususlara dikkat edip etmediklerini, sürdürülebilir metotları ne kadar benimsediklerini denetim eden bir yapıya sahip. Konseyin verdiği sertifikaya sahip markalar arasında Boucheron, Bvlgari ve Cartier yer alıyor.

Fashion Revolution: Kendilerini “moda yanlısı protestocular” olarak isimlendiriyorlar. Perakende, pazarlama, eğitim, basın, marka ve akademi benzeri farklı disiplinlerden üyeleri var. Modanın yaratıcı olurken insanlara ve etrafa hassas olabileceğini, aynı vakitte bundan kâr da elde edebileceğini savunuyorlar. Tüm üretim zincirini denetliyorlar. Her yıl Nisan ayının son haftası, Rana Plaza’da hayatını kaybedenlere hürmet duruşunda bulunarak Fashion Revolution Week’i düzenliyorlar. Tertibin aralarında Türkiye’nin de olduğu birçok ülkede ofisi bulunuyor. Yaptıklarını #WhoMadeMyClothes etiketiyle de takip edebilirsiniz.

Yazı: Aykun Taşdöner

ELLE Türkiye Ekim 2021 sayısından alınmıştır.